کای شمع بزم عاشقان رحمی مر این پروانه را

درد مرا درمان کنددشوار من آسان کند

هرچه که خواهد آن کند حکم است ان فرزانه را

ای ساقی بزم الست ای کهنه رند می پرست

از ساغری میدار مست این سرخوش پیمانه را

بیتابم از درد فراق طاقت ز من گردیده طاق

ای دوستان یکدله دیگر زمن شد حوصله

کو سلسله کو سلسله بندید این دیوانه را

تا کی رسد روز تلاق بینم رخ جانانه را

انچه که اندر دل بود اظهار ان مشکل بود

دردم همه از دل بودسری است این کاشانه را

لطف الهی یار شد بیگانه ای غم خوار شد

خوابیده ای بیدار شد رحمت مر ان بیگانه را

بیگانه ای بس آشنادل داده ای مست خدا

عیسی دمی مشکل گشا گویم چه آن در دانه را

فانی در توحید بود تا بنده چون خورشید بود

درگاه او امید بود آبادی ویرانه را

نجمش به سیر مستقیم در اوج وحدت شد مقیم

از کثرتش دیگر چه بیم کوتاه کن افسانه را

           هر انچه كشته اى در دست باداست

                        ﴿ به نام خداوند بخشنده بخشایشگر ﴾

معرفت نفس از آن اموری است که نایل شدن بدان ممکن نیست جز از طریق مکاشفات باطنی و مشاهدات سرّی، وآن‌ها نیز حاصل نمی‌شود مگر به ریاضات و مجاهدات در خلوت‌ها و پرهیز بسیار از صحبت و حشر و نشر با مردم و انقطاع نمودن از وابستگی‌های دنیوی و شهوت‌های باطل و تعرفات وهمانی و آرزوهای دروغین آن، و در این امر فقط حفظ کردن قواعد بحثی و به خاطر سپردن مفهومات ذاتی و عرضی کافی نیست.

قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ  (ص۸۲)

گفت : به عزت تو سوگند که همگان را گمراه کنم ،

ببین برادر جان توجه کن خواهر ایمانی!!! شیطان اصلا شوخی نداره به عزت الهی قسم خورده و این قسم رو با یه لام تاکید اول لاغوینهم و یه نون تاکید اخر لاغوینهم کامل کرده

حضرت رسول (ص) فرمود: دبيب الشرک في امتي کدبيب النمله السوداء علي الصخره الصماء في الليله الظلماء؛

 نفوذ شرک در امت من مانند حرکت مورچه ي سياه بر روي سنگ سياه در شب تاريک و ظلماني است.

جناب علامه حسن زاده در دیوان اشعارش چنین می آورد:

خواهي که زني گام به اميد وصالش
بايد  گذري  اولاً  از  کام  و  دگر هيچ

ازخدمت نفست ببر ايدوست که اين دون
گرگي است که هرگز نشود رام و دگر هيچ

داؤ كم الذنوب و دوائكم الاستغفار.

 گناهان مرض شما است و داروى شما استغفار است

فرازی از دعای کمیل

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَهْتِکُ الْعِصَمَ‏اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ

النِّقَمَ‏اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُغَیِّرُ النِّعَمَ‏اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تَحْبِسُ

الدُّعَاءَاللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُنْزِلُ الْبَلاَءَاللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتُهُ وَ

کُلَّ خَطِیئَةٍ أَخْطَأْتُهَا

خدایا ببخش آن گناهانى را که پرده عصمتم را مى‏درد
خدایا ببخش آن گناهانى را که بر من کیفر عذاب نازل مى‏کند
خدایا ببخش آن گناهانى را که در نعمتت را به روى من مى‏بندد
خدایا ببخش آن گناهانى را که مانع قبول دعاهایم مى‏شود
خدایا ببخش آن گناهانى را که بر من بلا مى‏فرستد
خدایا هر گناهى که مرتکب شده‏ام و هر خطایى از من سر زده همه را ببخش

انکه سحر ندارد از خود خبر ندارد

کم از خروس مباش
آيت الله حسن حسن‌زاده آملي

از اَمَل چشم‌پوش و در عمل کوش. مرد جستجوي باش نه گفت و‌گوي. از دريا بخواه نه از جوي. از فضول کلام چون فضول طعام دست بدار. سبک بار باش نه سبک سر و سبک سار. خروس در سحر به ذکر سبّوحٌ قدّوسٌ در خروش است، کم از خروس مباش، چون به خروش آمدي بدان که بهترين عطاي دوست لقاي او است.

در عرصه شعر و ادب

یکی از جنبه های روحی استاد حسن زاده ذوق عالی و طبع لطیف ایشان است. ایشان از طریق سروده های شیوا و شیرین خود دقایق عرفانی و اندیشه های حکیمانه را به مشتاقان معرفت عرضه کرده اند. در اشعار این عارف حقایق قرآنی و سخنان گهربار اهل بیت عصمت و طهارت مطرح شده تا بدین وسیله افراد شایق به معارف قرآن و عترت مستفیض شوند و در پیمودن طریق کمال مصمم تر گردند.

دیوان اشعار این حکیم نامدار که مزین به مقدمه حکیم میرزا مهدی الهی قمشه ای به خط آن جناب است، در سال 1364 به زیور طبع آراسته شده است. این مجموعه گرانبها شامل قصاید، غزلیات، رباعیات، ترجیع بند و ضمیمه ای به نام دفتر دل می باشد.

مرحوم میرزا مهدی الهی قمشه ای در مقدمه ای که بر این اثر پرثمر نگاشته اند، چنین نوشته اند:

«استاد دانشمند اشعار آبداری برای نشر معارف الهی و ترغیب نفوس شیق به کمال و روحهای عالی طالب حقایق، این اشعار را که مضامینش همه طبق اخلاق فاضله و توحید و تزکیه و تربیت روح است بدین مقصد عالی سروده [است]... .»

غزل زیر را که «بحر وحدت » نام دارد از دیوان استاد حسن زاده برگزیده ام:

در این دیر کهن ای دل نباشد جای شیونها

که صاحب دیر خود داند رسوم پروریدنها

خوشا آن مرغ لاهوتی که با آواز داوودی

بود در روضه رضوان همی اندر پریدنها

غریق بحر وحدت را زساحل از چه می پرسی

که این دریا ندارد ساحل ای نادیده روشنها

در این دریای پر در الهی و تهیدستی

چرا از خود نرستی ای گرفتار اهریمنها

زهفتم آسمان غیب بی عیب خدا بینم

گهرها ریخت کامروزم بشد هر دانه خرمنها

منم آن تشنه دانش که گردانش شود آتش

مرا اندر دل آتش همی باشد نشیمنها

همه عشق و همه شورم همه عیش و همه سورم

که از آیات قرآنی به جانم هست مخزنها

فروزان از فروغ آیت الله نور ای دل

چه باکش ار ندارد شب پره یارای دیدنها

بود مرد تمامی آنکه از تنها نشد تنها

به تنهایی بود تنها و با تنها بود تنها

دل دانا«حسن »آن بیت معموری است کاندر وی

خدا دارد نظرها و ملایک راست مسکنها 

با رباعی ای از ایشان این گفتار را به پایان می رسانیم:

در خلوت شب، شکار می باید کرد

از بوالهوسی کنار می باید کرد

دل را به حریم یار می باید برد

تن را بفدای یار می باید کرد

پرسند الهی كیستی من عاشقی بی حوصله

                                    آواره‌ای بی خانمان دیوانه ای بی سلسله

پروانه ای پر سوخته شمع وفــا افــروخته

                                    زاهل صفا آموخته عشق و جنون و ولوله

مشتاق یار خویشتن حیران به كار خویشتن

                                    دور از دیار خویــشتن یاران هــزاران مرحله

در راه آن دیر آشنا من شمع جان كردم فنا

                                    گه سوختم گه ساختم گریان و خندان بی گله

خندیم ما افلاکیان بر قصر خاك و خاكیان

                                  آنسان كه می خندد فلك بر آشیان چلچــله

          نظامی جام وصل انگه کنی نوش

          که با یادش کنی خود را  فراموش

در عرصه پژوهش

موارد ذیل در تلاش های پژوهشی و کارهای تحقیقاتی علامه حسن زاده قابل مشاهده است:

1ـ تکیه بر قواعد برهانی و عقلی

در پژوهش های کلامی در اقتفا به شیخ مفید و شیخ طوسی بر قواعد برهانی و عقلی تکیه دارد. اگر روایتی قطعی الصدور نباشد به اقتضای حدیث منقول از رسول خدا(ص) که می فرماید: «اذا اتاکم عنّی حدیثی فاعرضوه علی کتاب اللّه و حجة عقولکم فان وافقهما فاقبلوه و الّا فاضربوا به عرض الجدار؛ هرگاه روایتی از من به شما رسید آن را بر کتاب خدا و خرد خویش عرضه کنید اگر موافق بود بپذیرید و گرنه آن را بر دیوار بکوبید(رد نمائید و از آن اعراض کنید).»(30)

آن را کنار می نهاد و صرفاً امور معتبر، موثق و استوار را قبول می کرد.

2ـ اجتناب از تکیه بر عرف و سخن عوام در تحقیق

علامه حسن زاده تأکید می نماید: سعی کردیم از مسایل خطابی، عرفی و استحسانی برکنار بوده باشیم چرا که عقیده، عَقد است، دل بستن است، دل دادن است و همه این همه به برهان نیاز دارد و به استحسان و امثال آن کار درست نمی شود. این که بیائیم و بگوئیم چون بروج آسمانی دوازده تاست پس باید تعداد ائمه دین نیز به همین میزان باشد، عقیده استوار نمی گردد.(31)

3ـ حقیقت طلبی در پژوهش

در برابر عدّه ای که تلاش تحقیقی را همچون کارهای بازاریان می دانند می گویند و باید محقق بر اساس کسادی و رونقی متاعی تصمیم بگیرد، علامه حسن زاده صرفاً به حقایق توجه دارد و حاضر نیست این حقیقت طلبی را با چیز دیگری معاوضه نماید،در هر شرایطی اعم از فرازها و نشیب ها و سختی ها و عسرت ها برای کشف حقایق اهتمام می ورزد و درهایی را به روی علاقه مندان می گشاید، در واقع بدون هیچ قید و شرطی در جستجوی حقیقت است.

4ـ برداشت کم و بازده زیاد

مشی علمی علامه حسن زاده بدین گونه است که به رغم محرومیت از امکانات و یا برخورداری از تسهیلات اندک، کارهای مهمی به جامعه عرضه نموده است. ایشان در تهران به دلیل مشکلات مالی، همسر و فرزندان را به شهرستان می برد و در یک اتاق کوچک و ساده به کار علمی و تحقیقی می پرداخت. اتاقی که یک چراغ خوراک پزی داشت که هم آن را در زمستان گرم می کرد و هم برای طبخ غذا از آن استفاده می شد! در همین اتاق کوچک، کافی کلینی تصحیح گردید و اعراب گذاری شد و دهها اثر دیگر تألیف گردید، نه از دفتر کار با نورکافی و تهویه و خنک کننده و گرم کننده مدرن خبری بود و نه از حق التحقیق کافی، او با این روش به علاقه مندان ثابت نمود می توان کارهای بزرگ را حتی با امکانات ناچیز انجام داد. این باور کلید توفیق نسل دانش طلب امروز ایران است.(32)

5 ـ دفاع از قرآن و عترت در برابر مخالفان

کوشش علامه حسن زاده در تألیف آثار بر این است که از حقایق قرآنی دفاع کند و از اهل بیت و سیره و سخن آنان صیانت نماید. جرجی زیدان عیسوی مذهب گفته بود، نمی توان مطالب موجود در نهج البلاغه را به حضرت علی(ع) منسوب دانست و سید رضی و سید مرتضی که هر دو ادیب بودند این مطالب را نوشتند و برای ترویج کتاب خود، آن را به امام اول شیعیان نسبت دادند علامه حسن زاده از این ادعا به شدت ناراحت گردید و بر آن شد تا مصادر و مأخذ خطب و رسایل حضرت علی(ع) را که قبل از سید رضی سالیان متمادی در دست مردم بود، فراهم آورد و ذکر کند تا جایی برای توهم و تردیدهایی این گونه نباشد. تکمله منهاج البراعه و کتاب صادر و مأخذ نهج البلاغه در این ارتباط نوشته شده است.(33)

6ـ اغتنام از فرصت های مقتضی

علامه حسن زاده برای تحقیق و پژوهش و کاوش در آثار و اندیشه های بزرگان از لحظات گوناگون زندگی بهره می گیرد و اگر عواملی برایش در این راستا مزاحمت ایجاد کند به شدت ناراحت می شود، یکی از شاگردانش نوشته است یک بار وقتی به درب منزل استاد رفتم، آقازاده درب را گشودند و چون استاد به بیرون منزل تشریف آوردند دیدم قلمی در دست ایشان بود که نشان می داد از هر فرصتی استفاده می نماید، آن روز مصادف با ششمین روز، از ماه مبارک رمضان بود و استاد بادهان روزه و ایام تعطیلی دست از کار تحقیقی نکشیده بود زیرا ذائقه پژوهش تعطیل بردار نمی باشد.(34)

7ـ توجه به مسایل عینی

از آفات متداول در امر تحقیق این است که آدمی به کتابها اکتفا کند و ارتباطش با موضوع علم قطع گردد یعنی از همان پدیده عینی که محقق قصد دارد آن را بفهمد یا بهتر درک کند، اعراض نماید. علامه حسن زاده به گمشده اصلی چشم دوخته است و همواره می کوشد خود را با آن تعیّن خارجی روبرو کند و با آن ارتباط معرفتی برقرار نماید. روش ایشان آن است که با هر موضوعی که ذهن شان به آن درگیر شده است رابطه ای مستقل از گفته های این و آن و به صورت عینی و ملموس ایجاد کند. در درس های قبله و عیون مسایل نفس، ایشان چنین شیوه ای را پیش گرفته است. استفاده از روش های ریاضی و تئوری بطلمیوسی سماوات با روشنی و روانی اعجاب بر انگیزی برای تعیین قبله از تلاش های عینی علامه حسن زاده است که در عین حال اعتماد به نفس ایشان را نشان می دهد.

ذهن این فرزانه عالیقدر بطور جالب و چشمگیری متوجه مسایل نفس شده است و می توان گفت کسی همپای ایشان در تسلط بر این مبحث یافت نمی شود، دروس معرفت نفس محصول این نگرش است که به زیور طبع آراسته گردیده است، در کتاب عیون مسایل نفس بیش از شصت محور مورد بحث قرار گرفته و به نحو اختصار ولی دقیق طرح مسئله شده و سپس هر کدام به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است.

8 ـ گره گشایی از مباحث مشکل فلسفی و عرفانی

علامه حسن زاده در مسیر تألیف و تحقیق به تلاش هایی روی آورده که به نحوی گرهی از مبحثی بگشاید و برای خوانندگان راهگشا باشد، کتاب فصوص الحکم را با توجه به چندین نسخه به دقت تصحیح و مقابله نموده و از آغاز تا انجام مطالب سودمندی در گشودن مشکلات و حل معضلات آن، به رشته نگارش درآورده اند، علامه حسن زاده کتاب تمهید القواعد را نخست در محضر استادانی بزرگ چون علامه طباطبایی فرا گرفت و وقتی مشاهده کرد مطالبی غامض در آن وجود دارد با توضیحاتی به صورت حواشی ارزنده، دشواری های آن را بر طرف کرد.

برای مطالعه روی عبارت کلیک فرمایید:

فضائل و سيره چهارده معصوم (عليه السلام ) در آثار استاد علامه حسن زاده آملى
نويسنده : عباس عزيزى

فهرست مطالب مقدمه عشق و علاقه علامه حسن زاده آملى به معصومين فصل اول : سيماى پيامبر خاتم حضرت محمد (ص ) فصل اول : سيماى پيامبر خاتم حضرت محمد (ص ) فصل اول : سيماى پيامبر خاتم حضرت محمد (ص ) فصل دوم : سيماى فاطمه زهرا: عصمت كبراى الهى فصل سوم : امام اول ، سيماى حضرت وصى امام على بن ابى طالب (ع ) فصل چهارم : امام دوم ، سيماى امام حسن مجتبى (ع ) فصل پنجم : امام سوم ، سيماى حضرت سيد الشهداء حسين بن على (ع ) فصل ششم : امام چهارم ، سيماى حضرت امام على بن الحسين (ع ) زين العابدين فصل هفتم : امام پنجم ، سيماى امام محمد بن على (ع ) باقر العلوم النبيين فضل هشتم : امام ششم ، سيماى امام جعفر بن محمد صادق آل محمد (ع ) فصل نهم : امام هفتم ، سيماى امام موسى بن جعفر (ع ) كاظم آل محمد فصل دهم : امام هشتم ، سيماى امام رضا (ع ) عالم آل محمد فصل يازدهم : امام نهم ، سيماى حضرت امام محمد تقى جواد الائمه (ع ) فصل دوازدهم : امام دهم ، سيماى حضرت امام على النقى (ع ) فصل سيزدهم : امام يازدهم ، سيماى امام حسن عسكرى (ع ) فصل چهاردهم : امام دوازدهم ، سيماى قائم آل محمد حجه بن الحسن العسكرى (ع )

بدیدارش شب و روزت بسر کن

وگرنه خاک عالم را به سر  کن

برای مطالعه روی عبارت کلیک فرمایید:

داستانهاى عارفانه جلد 2 در آثار استاد علامه آية الله حسن زاده آملى اثر: عباس عزيزى

پيشگفتار 1- دو امانت گرانقدر نبوى 2- كمال بهشت 3- جايگاه منافقين 4- داستان اصحاب كساء 5- جلوه قرآن در روز قيامت 6- دو لنگه كفش حنين 7- اولين نماز آيات 8- درود بر تو اى رسول خدا 9- محمد (ع ) در مرتبه رضا 10- باز شدن هشت در بهشت 11- علت تاليف كتاب كمال الدين 12- شهادت درخت 13- فرجام خطيبان بى عمل 14- تواضع به استاد 15- معجزه علوى 16- روح استغناء 17- مهربانى به مادر 18- جان دين و سر دين 19- شيرين تر از خود بهشت 20- فرجام مال قرض 21- عيادت خدا 22- عاقبت زنان گنهكار 23- وقت را غنيمت دان 24- نهى از كتك بر صورت 25- مدح زبان فارسى 26- علم به عاقبت 27- تو خود حديث مفصل بخوان 28- رفع حجاب 29- اصحاب كساء 30- زرد آلوى تربيت شده

سخن  از  عارفی  آزاده  دارم

که هرچه دارم از سجاده دارم