الله شناسی

9ـ جلوگیری از تصحیفات و تحریفات

از دیگر محورهای تحقیقی و شیوه های پژوهشی علامه حسن زاده این است که از غلطهای راه یافته به کتابهای معتبر و معروف که موجب مغشوش گردیدن محتوای آنها می باشد جلوگیری کند رساله تحفة الملوک فی السیر و السلوک از آثار سید مهدی طباطبایی بحرالعلوم است که در مسایل عرفانی و اخلاقی شأنی والا دارد، متأسّفانه برخی از شبهات واهی را به این اثر وارد کرده و از اعتبارش کاسته اند. علامه حسن زاده متن مخلوط این کتاب را با دقت تمام تصحیح نموده و از بدو تا ختم تعلیقات ارزنده و مفیدی بر آن نگاشته است.(35)

کتاب کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیر طوسی، از آثار علامه حلی است که به دلیل کثرت تداول و فراوانی تعالیق و شروح کوتاه و بلند و وارد گشتن حواشی گوناگون در متن آن، به نحوی تصحیفات و تحریفات بدان روی آورد که هیچ کدام از نسخ چاپی آن شایسته و زیبنده این اثر گرانمایه نبود. لذا علامه حسن زاده بر آن شد تا از کتاب مذکور نسخه ای منقح و استوار ارائه کند. معظم له برای رسیدن به این مقصد هفت نسخه از کشف المراد را گرد آورد و با کوششی زایدالوصف همراه با وسواس علمی به تصحیح کتاب مزبور توفیق یافت و نسخه ای صحیح از آن را به عالم دانش و اندیشه عرضه کرد.(36)

10 ـ نسخه شناسی

از مواردی که در عرصه کارهای پژوهشی این شخصیت علمی مطرح است، تسلط بر نسخه های گوناگون آثار معروف در زمینه فلسفه، عرفان و هیأت می باشد، ایشان در کتابخانه های گوناگون، نزد اساتید و نیز کتابخانه شخصی خویش نسخه های مخطوط بسیاری را ملاحظه کرده و آنها را از نظر سبک نگارش، درستی استنساخ، نزدیک بودن به زمان تألیف کتاب اصلی و نیز ارزش تاریخی و علمی مورد بررسی و ارزیابی قرار داده است. ایشان در مصاحبه ای می گوید: کتاب شناسی هم یک فنی است. آدم باید خیلی کتاب ببیند تا آنها را بشناسد نمی دانم به نحوی تعبیر کنم امّا اگر کتابی دستم دهید به اندازه بینش خودم می گویم این کاغذش باید مال چه وقتی باشد، این خط از چه زمانی است و...(37)

11ـ حوصله و بردباری در کاوش و پژوهش

اگر چه حضرت استاد حسن زاده در تحقیقات خویش، ابتکارات و نوآوری های فراوان دارد امّا نوعی تفحص و جستجو در آثار دیگران در شیوه پژوهشی ایشان قابل مشاهده است او با حوصله ای شگفت در کتابها و آثار علمای سلف به کاوش می پردازد و پس از غوّاصی در اقیانوس معارف دیگران، مرواریدهای اندیشه و حکمت را صید می نماید، او آگاهی از موضوع مورد بررسی و نیز اطلاع از سابقه پژوهش در موضوع خاص را از این طریق بدست می آورد و هیچ گاه در این مسیر خود را بی حوصله نشان نداده است. نکته دیگر صبر و قدرت تحمّل ایشان در مقابله نسخه های متعدد و تصحیح متن مورد تحقیق بوده است. شرح خوارزمی بر فصوص اگرچه با تصحیح چاپ شده بود ولی به لحاظ متن اصلی و شروح نااستوار و آمیخته به اشتباهات فراوان بود. علامه حسن زاده با همتی بلند و صبر و متانت این کتاب را تصحیح نمود و حواشی ارزنده ای بر آن نگاشت که اخیراً به حلیه طبع آراسته شده است.(38)

12ـ تتبع فراوان، باریک بینی و اتقان

نمونه تتبع و اتقان را می توان در تصحیح کتاب کلیه و دمنه توسط ایشان مشاهده کرد. اولین بار امیر نظام گروسی این اثر را تصحیح نمود و در تبریز به سال 1305 هـ.ش به طبع رسانید پس از او مرحوم عبدالعظیم قریب گرگانی با تصحیحات و پژوهش های تازه کتاب مذکور را در سال 1311 هـ.ش به طبع رسانید، این دو چاپ خالی از تصرف کاتبان و ناسخان نمی باشد و مرحوم قریب هم چنین ادعایی نداشت خصوص آن که به قول خودش نسخه ای فوق العاده مخلوط در اختیار داشته است امّا محققانه ترین کار در این مورد، کلیله و دمنه ای است که به تصحیح و همت علامه حسن زاده چاپ شده است زیرا نسخه های متعددی را ملاحظه کرده و آنها را تطبیق داده است، صورت صحیح اشعار عربی را استخراج کرده و نام بسیاری از گویندگان عربی را با فحص و تتّبع در دواوین شعرای عرب و متون معتبر ادبی و کتابهای تاریخی و رجال بدست آورده است، موارد تحریف و نواقص کلیله و دمنه چاپی را مشخص نموده اند، درباره امثال عربی توضیح لازم را داده اند، دو باب کلیله و دمنه را که نصر اللّه منشی ترجمه نکرده است، علامه حسن زاده برای نخستین بار به فارسی برگردانیده است.(39)

ظرافت و باریک بینی ایشان در اغلب آثارشان بوضوح قابل مشاهده است، این دقت ها و نکته سنجی ها باعث شده که تحقیقات علامه حسن زاده خصوص در متون علمی، عرفانی و ادبی زبانزد تمامی محققان باشد و نمونه هایی عالی از پژوهش به شمار روند و دانش پژوهان بسیار خرسند هستند که با توجه به این دقایق تحقیقی آثاری منقّح و استوار را در پیش روی خواهند داشت.

پی نوشت ها:ـــــــــــــــــــــــ

40. فیض عرش، بخش اول (زندگی علامه حسن زاده آملی) اسداللّه ربانی.

41. در آسمان معرفت، علامه حسن زاده آملی، ص 409 ـ 408.

42. همان، ص 428.

43. قرآن و عرفان و برهان از هم جدایی ندارند، همان مؤلف، ص 200.

44. کیهان فرهنگی، شماره (مرداد 1363) گفتگو با علامه حسن زاده آملی.

45. مروری بر آثار و تألیفات استاد علامه حسن زاده آملی، حسن رمضانی، ص 159 ـ 158.

46. نجم الدین، محسن برزگر، ص 95.

47. گنج نهان، ص 13.

48. آشنای عرشیان، ص 74.

49. هزار و یک کلمه، ج 2، ص 489.

50. در آسمان معرفت، ص 433.

51. همان، ص 429، هزار و یک کلمه، ج 2، ص 490.

52. جمال سالکین، عبدالرحمن باقرزاده، ص 124.

53. گفتگوی علامه حسن زاده با روزنامه رسالت، 24 مهرماه، 1371.

54. زندگی نامه علامه حسن زاده، ستاد بزرگداشت مقام علمی استاد علامه حسن زاده آملی.

55. در محضر استاد حسن زاده آملی، محسن غرویان، ص 89.

56. هزار و یک کلمه، ج 2، ص 473 و 474.

57. همان، ص 477.

58. مروری بر آثار...، ص 86.

59. آشنای عرشیان، ص 78.

60. مروری بر...، ص 162.

61. جمال سالکین، ص 122.

62. در آسمان معرفت، ص 438.

63. هزار و یک کلمه، ج 2، ص 473.

64. همان، ص 492.

65. گفتگو با علامه حسن زاده آملی، ص 112.

66. گنج نهان، ص 145.

67. این تعلیقه همراه با متن مصحح کتاب در سال 1371 هـ.ش توسط نشر ناب چاپ شده است.

68. نصوص الحکم بر فصوص الحکم، حسن زاده آملی، ص 11 و 591.

69. مروری بر آثار، ص 81.

70. نک: مقدمه رساله فی الامة، علامه حسن زاده آملی.

71. زندگی نامه علامه حسن زاده آملی، ص 28.

72. نک: تکلمة منهاج البراعه، مقدمه و نیز مقدمه نوشته مخطوط مصادره و مأخذ نهج البلاغه.

73. در محضر استاد، ص 78.

74. مروری بر آثار...، ص 30.

75. همان، ص 75.

76. میراث ماندگار، ج 1، ص 75.

77. مجله معارف، دوره سوم، ش 3، ص 36 مقدمه شرح فصوص خوارزمی(چاپ بوستان کتاب).

78. مروری بر آثار...، ص 134، گنج نهان، ص 88 ؛ و نیز میراث ماندگار، ج 1، ص 71.

پدیدآورنده: غلامرضا گلی زواره. منبع سایت حوزه